Chương trình STEAM mầm non: Chủ đề và quy trình học

Chương trình STEAM mầm non tích hợp Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Nghệ thuật và Toán học thông qua hoạt động trải nghiệm, thiết kế và giải quyết vấn đề. Để triển khai hiệu quả, nhà trường cần xây dựng kế hoạch theo độ tuổi, lựa chọn chủ đề thực tiễn, chuẩn bị học liệu an toàn và đánh giá sự tiến bộ của trẻ qua quá trình học tập, hồ sơ Portfolio và bộ kỹ năng 4C.

Chương trình STEAM là gì?

Chương trình giáo dục STEAM là hệ thống được thiết kế nhằm tích hợp năm lĩnh vực Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật), Arts (Nghệ thuật) và Mathematics (Toán học) vào quá trình học tập. Chương trình xác định mục tiêu phát triển, nội dung giáo dục, chủ đề, hoạt động trải nghiệm và cách đánh giá kết quả học tập.

Trong giáo dục mầm non, chương trình STEAM có thể được tích hợp vào chương trình giáo dục hiện hành của nhà trường thông qua các hoạt động hằng ngày hoặc dự án học tập. Nội dung cần phù hợp với độ tuổi, nhu cầu và khả năng của trẻ, đồng thời tận dụng các tình huống thực tế để khuyến khích trẻ chủ động khám phá.

Chương trình STEAM và phương pháp STEAM có mối liên hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn giống nhau:

• Chương trình STEAM xác định trẻ cần học gì, phát triển năng lực nào, trải nghiệm những chủ đề gì và kết quả được theo dõi ra sao.
• Phương pháp STEAM tập trung vào cách giáo viên tổ chức hoạt động để trẻ khám phá, thiết kế, thử nghiệm và giải quyết vấn đề.

Ví dụ, với chủ đề cây xanh, chương trình có thể xác định mục tiêu giúp trẻ nhận biết điều kiện phát triển của cây, quan sát sự thay đổi và làm quen với đo lường. Giáo viên sẽ lựa chọn phương pháp, câu hỏi và hoạt động phù hợp để trẻ đạt được các mục tiêu đó.

Khung nội dung tổng quan trong Chương trình giáo dục STEAM

Một chương trình giáo dục STEAM cần có sự liên kết giữa mục tiêu phát triển, nội dung tích hợp, hệ thống chủ đề, hoạt động học tập và kế hoạch đánh giá. Đây là cơ sở để nhà trường xây dựng kế hoạch giáo dục có định hướng, thay vì tổ chức các hoạt động STEAM riêng lẻ, thiếu tính liên tục.

Cấu trúc chuẩn của một chủ đề hoặc dự án STEAM

Để các hoạt động có sự thống nhất và dễ triển khai, nhà trường có thể xây dựng mẫu kế hoạch chung cho từng chủ đề hoặc dự án.

Thành phần	Nội dung cần xác định
Tên chủ đề/dự án	Chủ đề hoặc vấn đề trẻ sẽ khám phá
Độ tuổi	Nhóm trẻ tham gia và khả năng cần lưu ý
Thời lượng	Thời gian dự kiến cho từng hoạt động hoặc toàn bộ dự án
Mục tiêu	Kiến thức, kỹ năng và năng lực trẻ cần phát triển
Nội dung STEAM	Các lĩnh vực được tích hợp và cách thể hiện trong hoạt động
Tiến trình hoạt động	Các nhiệm vụ từ khám phá đến thực hiện, thử nghiệm và chia sẻ
Học liệu	Vật liệu, dụng cụ, không gian và yêu cầu an toàn
Kết quả dự kiến	Sản phẩm, trải nghiệm hoặc biểu hiện học tập mong đợi
Tiêu chí đánh giá	Những biểu hiện có thể quan sát để theo dõi sự tiến bộ

Cấu trúc này giúp giáo viên xác định rõ mối liên hệ giữa mục tiêu, hoạt động và kết quả. Tuy nhiên, kế hoạch cần có độ mở để giáo viên điều chỉnh theo phản ứng, ý tưởng và khả năng thực tế của trẻ.

Ví dụ dự án STEAM mầm non: Làm con vật từ các nguyên vật liệu khác nhau

Thành phần	Nội dung
Độ tuổi	Trẻ mẫu giáo lớn 5–6 tuổi
Thời lượng	35–40 phút
Mục tiêu	Nhận biết đặc điểm con vật; phát triển kỹ năng tạo hình, sáng tạo, giải quyết vấn đề và làm việc nhóm.
Nội dung STEAM	Khoa học: Khám phá đặc điểm con vật. Công nghệ: Sử dụng dụng cụ. Kỹ thuật: Kết hợp vật liệu tạo hình. Nghệ thuật: Vẽ, cắt, dán, trang trí. Toán học: Nhận biết hình dạng, đếm và so sánh kích thước.
Tiến trình	Khám phá vật liệu → Lựa chọn con vật và thiết kế → Tạo hình sản phẩm → Trưng bày, chia sẻ kết quả.
Học liệu	Giấy màu, cốc giấy, ống hút, lá cây, kéo, hồ dán, băng dính và bút màu.
Kết quả dự kiến	Sản phẩm con hổ, con thỏ, con sâu hoặc con nghé làm từ vật liệu khác nhau.
Tiêu chí đánh giá	Khả năng lựa chọn vật liệu, phối hợp thao tác, sáng tạo, hợp tác và trình bày ý tưởng; không chỉ đánh giá vẻ đẹp sản phẩm.

• Xem chi tiết đề tài: STEAM Làm con vật từ các nguyên vật liệu khác nhau 

Mục tiêu và kết quả học tập

Mục tiêu của chương trình STEAM không chỉ dừng ở việc giúp trẻ biết thêm kiến thức khoa học hay tạo ra một sản phẩm cụ thể. Chương trình cần tạo cơ hội để trẻ phát triển khả năng quan sát, đặt câu hỏi, thử nghiệm, tìm giải pháp và hợp tác với người khác.

Các mục tiêu có thể tập trung vào những nhóm năng lực sau:

• Khám phá và nhận thức: Nhận biết đặc điểm, tính chất và sự thay đổi của các sự vật, hiện tượng trong môi trường xung quanh.
• Tư duy và giải quyết vấn đề: Biết đặt câu hỏi, đưa ra dự đoán, thử nghiệm các phương án và điều chỉnh khi kết quả chưa phù hợp.
• Sáng tạo và thiết kế: Biết lựa chọn vật liệu, kết hợp hình dạng, màu sắc và cách sắp xếp để tạo ra sản phẩm theo ý tưởng.
• Giao tiếp và hợp tác: Biết chia sẻ ý tưởng, lắng nghe bạn, phối hợp trong hoạt động nhóm và trình bày kết quả.
• Vận dụng kiến thức: Biết sử dụng những điều đã khám phá để giải quyết tình huống gần gũi trong sinh hoạt và học tập.

Tùy độ tuổi, giáo viên cần cụ thể hóa mục tiêu thành những biểu hiện có thể quan sát được. Chẳng hạn, thay vì đặt mục tiêu chung là “phát triển tư duy khoa học”, hoạt động có thể hướng đến việc trẻ biết dự đoán vật nào nổi trên nước, thử nghiệm và mô tả kết quả.

Nội dung tích hợp 5 lĩnh vực STEAM

Năm lĩnh vực STEAM cần được kết nối trong cùng một chủ đề hoặc nhiệm vụ học tập. Mức độ tích hợp có thể linh hoạt tùy nội dung và độ tuổi, không nhất thiết mọi hoạt động đều phải thể hiện đầy đủ năm lĩnh vực với tỷ trọng ngang nhau.

Lĩnh vực	Nội dung giáo dục	Ví dụ trong chương trình STEAM mầm non
Science – Khoa học	Quan sát, khám phá đặc điểm và sự thay đổi của sự vật, hiện tượng	Tìm hiểu điều kiện để cây phát triển, khám phá vật chìm và nổi
Technology – Công nghệ	Làm quen với công cụ, dụng cụ và cách sử dụng chúng để thực hiện nhiệm vụ	Sử dụng kính lúp, phễu, ống nhỏ giọt hoặc dụng cụ đo đơn giản
Engineering – Kỹ thuật	Thiết kế, lắp ghép, chế tạo và cải tiến sản phẩm	Làm cây cầu, xây ngôi nhà hoặc thiết kế phương tiện đồ chơi
Arts – Nghệ thuật	Thể hiện ý tưởng qua màu sắc, hình khối, tạo hình và cách trình bày	Trang trí mô hình, lựa chọn màu sắc và tạo hình sản phẩm
Mathematics – Toán học	Đếm, phân loại, so sánh, đo lường và nhận biết hình dạng	So sánh chiều dài cây cầu, đếm số khối xây dựng, phân loại vật liệu

Ví dụ, trong dự án “Làm cây cầu cho xe đồ chơi”, trẻ có thể tìm hiểu đặc điểm của vật liệu, lựa chọn giấy hoặc que gỗ, lắp ghép mô hình, trang trí cầu và đếm số xe có thể đi qua. Qua đó, các lĩnh vực STEAM được tích hợp tự nhiên trong một nhiệm vụ có mục tiêu cụ thể.

Hệ thống chủ đề và hoạt động học tập

Chủ đề trong chương trình STEAM nên xuất phát từ những sự vật, hiện tượng hoặc vấn đề trẻ có thể quan sát trong cuộc sống. Tùy mục tiêu giáo dục, nhà trường có thể lựa chọn các nhóm chủ đề như thiên nhiên, nước, vật liệu, kiến trúc, giao thông và chuyển động.

Mỗi chủ đề có thể phát triển thành nhiều hoạt động liên kết với nhau. Chẳng hạn, chủ đề “Nước” không chỉ có hoạt động quan sát nước mà còn có thể mở rộng sang thử nghiệm vật liệu thấm nước, khám phá vật nổi – vật chìm hoặc thiết kế cách chuyển nước bằng dụng cụ đơn giản.

Các hoạt động học tập thường gặp trong chương trình gồm:

• Quan sát và khám phá đặc điểm của sự vật, hiện tượng.
• Thí nghiệm đơn giản để kiểm chứng dự đoán.
• Thiết kế, lắp ghép và xây dựng mô hình.
• Chế tạo sản phẩm từ vật liệu phù hợp.
• Đếm, phân loại, đo lường và so sánh.
• Tạo hình, trang trí và trình bày sản phẩm.
• Làm việc nhóm, chia sẻ ý tưởng và trao đổi kết quả.

Không phải mọi hoạt động đều cần tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh. Việc trẻ đặt câu hỏi, thử nghiệm vật liệu hoặc phát hiện một hiện tượng mới cũng có thể là kết quả học tập có giá trị.

Đánh giá và theo dõi sự tiến bộ của trẻ

Đánh giá là một phần của khung chương trình, giúp giáo viên xác định trẻ đã đạt được mục tiêu nào và cần hỗ trợ thêm ở nội dung nào.

Với giáo dục STEAM mầm non, giáo viên nên theo dõi cả quá trình tham gia thay vì chỉ xem xét sản phẩm cuối cùng. Các biểu hiện có thể quan sát gồm:

• Trẻ có chủ động quan sát và đặt câu hỏi không?
• Trẻ có đưa ra dự đoán hoặc đề xuất cách giải quyết không?
• Trẻ có biết lựa chọn, sử dụng vật liệu phù hợp không?
• Trẻ có thử nghiệm và điều chỉnh ý tưởng khi gặp khó khăn không?
• Trẻ có trao đổi, hợp tác và chia sẻ kết quả với bạn không?

Giáo viên có thể lưu lại nhận xét, hình ảnh hoạt động, sản phẩm và phần trình bày của trẻ trong hồ sơ học tập (Portfolio). Những thông tin này giúp theo dõi sự tiến bộ theo thời gian và điều chỉnh kế hoạch giáo dục phù hợp hơn.

Các chủ đề cốt lõi trong Chương trình STEAM mầm non 

Chương trình STEAM mầm non nên ưu tiên các chủ đề gần gũi với cuộc sống, giúp trẻ dễ quan sát, thực hành và vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế. Tùy theo độ tuổi và mục tiêu giáo dục, giáo viên có thể lựa chọn các nhóm chủ đề sau:

• Thiên nhiên và môi trường: Trẻ khám phá cây cối, con vật, nước và các hiện tượng tự nhiên thông qua hoạt động gieo hạt, quan sát sự phát triển của cây, phân loại lá hoặc thử nghiệm vật chìm – vật nổi. Các hoạt động này giúp trẻ phát triển khả năng quan sát, so sánh và nhận biết đặc điểm của sự vật.
• Kiến trúc, xây dựng và vật liệu: Trẻ sử dụng giấy, bìa carton, khối gỗ, que ghép hoặc vật liệu tái sử dụng an toàn để tạo mô hình ngôi nhà, cây cầu, tòa tháp. Trong quá trình thực hiện, trẻ được thử nghiệm cách lắp ghép, so sánh kích thước, nhận biết đặc điểm vật liệu và điều chỉnh thiết kế khi sản phẩm chưa đáp ứng yêu cầu.
• Giao thông và chuyển động: Các hoạt động như làm xe đồ chơi, thiết kế thuyền nổi hoặc tạo đường đi cho phương tiện giúp trẻ tìm hiểu cách đồ vật di chuyển và mối liên hệ giữa hình dạng, vật liệu với chức năng của sản phẩm. Giáo viên có thể khuyến khích trẻ thử nhiều phương án để tìm ra cách thực hiện phù hợp.
• Công nghệ đơn giản và sáng tạo: Trẻ làm quen với các công cụ, dụng cụ phù hợp như kính lúp, phễu, ống nhỏ giọt hoặc vật liệu tạo hình để thực hiện nhiệm vụ. Hoạt động có thể kết hợp quan sát, thử nghiệm và sáng tạo sản phẩm, không nhất thiết phải sử dụng thiết bị điện tử hay lập trình phức tạp.

Khi xây dựng chương trình giáo dục mầm non STEAM, nhà trường cần điều chỉnh yêu cầu theo khả năng nhận thức, vận động, ngôn ngữ và mức độ tự chủ của trẻ. Bảng dưới đây là gợi ý xây dựng kế hoạch, không phải khung thời lượng hoặc chuẩn đầu ra bắt buộc áp dụng cho mọi cơ sở giáo dục.

Nhóm tuổi	Định hướng nội dung	Ví dụ hoạt động	Kết quả mong đợi
Nhà trẻ	Khám phá cảm giác, đặc điểm đơn giản của đồ vật và vật liệu an toàn	Chạm, quan sát, phân loại đồ vật; chơi với nước dưới sự giám sát	Trẻ hứng thú khám phá, bước đầu nhận biết sự khác nhau giữa các đồ vật
Mẫu giáo 3–4 tuổi	Quan sát, nhận biết, phân loại và thực hiện thao tác đơn giản	Phân loại lá cây, tạo hình ngôi nhà bằng khối ghép	Trẻ biết gọi tên đặc điểm, lựa chọn vật liệu và thực hiện nhiệm vụ đơn giản
Mẫu giáo 4–5 tuổi	Thử nghiệm, so sánh và lựa chọn cách giải quyết	Thử vật liệu thấm nước, xây cầu cho xe đồ chơi	Trẻ biết dự đoán, thử nghiệm và trao đổi về kết quả
Mẫu giáo 5–6 tuổi	Thiết kế, kiểm tra và cải tiến sản phẩm theo yêu cầu	Làm thuyền nổi, thiết kế mô hình nhà hoặc phương tiện	Trẻ biết đề xuất phương án, thử nghiệm, điều chỉnh và trình bày ý tưởng

Một chủ đề có thể được sử dụng ở nhiều nhóm tuổi nếu giáo viên điều chỉnh nhiệm vụ và mức độ thử thách. Ví dụ, cùng với chủ đề “Cây xanh”, trẻ nhỏ có thể quan sát và chăm sóc cây; trẻ lớn hơn có thể theo dõi sự phát triển, so sánh chiều cao hoặc thiết kế chậu cây từ vật liệu phù hợp.

Hướng dẫn các bước triển khai Chương trình STEAM tại trường mầm non

Để triển khai chương trình STEAM hiệu quả, nhà trường cần xây dựng kế hoạch phù hợp với mục tiêu giáo dục, chuẩn bị môi trường học tập và tổ chức hoạt động trải nghiệm có định hướng. Quá trình thực hiện gồm 4 bước chính:

Bước 1: Xây dựng kế hoạch năm học và kế hoạch theo chủ đề

• Nhà trường xác định mục tiêu phát triển theo từng độ tuổi, sau đó lựa chọn các chủ đề STEAM gắn với chương trình giáo dục mầm non và trải nghiệm thực tế của trẻ. 
• Kế hoạch cần làm rõ nội dung tích hợp, hoạt động dự kiến, thời lượng, học liệu và kết quả mong đợi. Các chủ đề nên có sự liên kết, giúp trẻ từng bước mở rộng hiểu biết và phát triển kỹ năng.

Bước 2: Thiết kế không gian và chuẩn bị học liệu

• Nhà trường có thể bố trí các góc STEAM như góc khoa học và khám phá, góc kỹ thuật và xây dựng, góc nghệ thuật sáng tạo, góc toán học trực quan. Học liệu nên đa dạng, dễ thao tác và phù hợp với độ tuổi, chẳng hạn như giấy, bìa carton, khối gỗ, lá cây, hình khối, thước đo và dụng cụ quan sát đơn giản. 
• Giáo viên cần kiểm tra độ an toàn, sắp xếp vật liệu thuận tiện để trẻ chủ động lựa chọn và sử dụng.

Bước 3: Tổ chức hoạt động và dự án trải nghiệm

• Giáo viên lựa chọn hình thức tổ chức phù hợp với mục tiêu và khả năng của trẻ, từ hoạt động khám phá ngắn đến dự án gồm nhiều nhiệm vụ liên kết. Mỗi hoạt động nên bắt đầu bằng một câu hỏi hoặc vấn đề gần gũi, tạo cơ hội để trẻ quan sát, đề xuất ý tưởng, thử nghiệm và điều chỉnh cách thực hiện. 
• Trong quá trình đó, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, đặt câu hỏi gợi mở và hỗ trợ khi cần thiết, thay vì làm thay trẻ hoặc áp đặt một đáp án duy nhất.

Bước 4: Đánh giá sự tiến bộ của trẻ qua hồ sơ học tập (Portfolio)

• Thay vì chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng hoặc sử dụng điểm số, giáo viên cần quan sát và ghi nhận quá trình tham gia của trẻ. Hồ sơ học tập (Portfolio) có thể lưu lại hình ảnh hoạt động, sản phẩm, nhận xét của giáo viên và những biểu hiện như khả năng đặt câu hỏi, giải quyết vấn đề, hợp tác hoặc cải tiến ý tưởng.
  Dựa trên những minh chứng này, giáo viên xác định sự tiến bộ của từng trẻ, điều chỉnh hoạt động tiếp theo và hoàn thiện kế hoạch giáo dục.

Tiêu chuẩn đánh giá một Chương trình STEAM mầm non chất lượng

Một chương trình giáo dục STEAM mầm non chất lượng không chỉ được đánh giá qua số lượng hoạt động hay mức độ bắt mắt của sản phẩm. Chất lượng cần được xem xét đồng thời ở nội dung chương trình, môi trường học tập, năng lực giáo viên và sự tiến bộ của trẻ.

1. Tính liên môn và tính thực tiễn: Khung bài học phải có sự kết nối tự nhiên giữa các môn học, giải quyết được các bài toán thực tế phù hợp với tâm lý lứa tuổi.
2. Môi trường học tập mở: Đánh giá độ sẵn có của vật liệu và mức độ tự do lựa chọn dụng cụ, không không gian thao tác của trẻ.
3. Tính linh hoạt của giáo viên: Khả năng ứng biến trước các câu hỏi bất ngờ, chấp nhận các hướng đi mới nằm ngoài giáo án dự kiến của trẻ.
4. Đánh giá sự tiến bộ toàn diện (Bộ kỹ năng 4C): Chú trọng vào sự phát triển Critical Thinking (Tư duy phản biện), Creativity (Sáng tạo), Collaboration (Hợp tác) và Communication (Giao tiếp) thay vì chỉ chấm điểm sản phẩm.

Để vận hành chương trình STEAM hiệu quả mà vẫn tiết kiệm ngân sách, việc bố trí không gian và quản lý nguyên vật liệu là yếu tố then chốt:

• Góc Khoa học & Khám phá: Bố trí gần cửa sổ/ánh sáng tự nhiên; trang bị kính lúp, cân thăng bằng, khay chậu thử nghiệm nước.
• Góc Kỹ thuật & Xây dựng: Bố trí không gian sàn rộng; trang bị khối gỗ, bìa tháo ráp, thước dây, bảng vít nhựa.
• Góc Nghệ thuật tái chế: Trang bị kệ nhiều khay để phân loại màu vẽ, kéo, keo dán, đất nặn và các vật liệu mở.
• Góc Toán học trực quan: Bố trí các bộ thẻ số, hình khối 3D, thước đo, đồng hồ cát, khay hạt đếm.

Chương trình STEAM không đơn thuần là sự kết hợp của Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Nghệ thuật và Toán học mà là cách tổ chức học tập thông qua trải nghiệm, khám phá và giải quyết vấn đề. Đặc biệt với giáo dục mầm non, chương trình cần được điều chỉnh theo độ tuổi, ưu tiên môi trường học tập mở và đánh giá quá trình thay vì chỉ chú trọng sản phẩm. Khi được triển khai đúng cách, STEAM giúp trẻ phát triển tư duy sáng tạo, phản biện, hợp tác và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế.